Home >
hindu-hub >
temples
Copy linkPlease select a Audio
ಶ್ರೀಶೈಲಂ (ಶ್ರೀ ಪರ್ವತ) ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ
இறைவர் திருப்பெயர்: మల్లికార్జున స్వామి, శ్రీశైలనాథ
இறைவியார் திருப்பெயர்: భ్రమరాంబిక
தல மரம்:
தீர்த்தம் : ಅಮೃತಕುಂಡ (ಕಿಳ ಭಾವಿ) – ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಅಭಿಷೇಕಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾ ಕುಂಡ – ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಅಭಿಷೇಕ ತೀರ್ಥವು ಈ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರು ಸರ್ವಜ್ಞರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನೋಹರ ತೀರ್ಥ – ಅಮೃತಕುಂಡದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗಂಗಾ ನದಿಯಷ್ಟು ಪವಿತ್ರವಾದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಘಂಟಾ ಭಾವಿ – ದೇವಾಲಯದ ನೈರುತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಶಂಖ ತೀರ್ಥ – ದೇವಾಲಯದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಅತ್ತಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಇದೆ. ಚೇಡು ಭಾವಿ – ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕಪಾಲ ಕುಂಡ – ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಶಾರಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಸೂರ್ಯ ಕುಂಡ – ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಕಾಲಹೃದ – ಶ್ರೀಶೈಲ ಪರ್ವತಗಳ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಷ್ಟು ಪುಣ್ಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವಹೃದ – ಶ್ರೀಶೈಲ ಪರ್ವತಗಳ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಸರಸ್ವತಿ ತೀರ್ಥ – ಶ್ರೀಶೈಲ ಪರ್ವತಗಳ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿದು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಕಂಡ ಕುಂಡ – ಸರಸ್ವತಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಕಂಡಸಿಟ್ಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಚಂದ್ರ ಕುಂಡ – ಕಂಡಕುಂಡದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ ತೀರ್ಥ – ಸರಸ್ವತಿ, ಜಾನ್ಹವಿ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳಗಂಗಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳ. ಚಾರುಕೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥ – ವಸುವತೀ ತಪಸ್ಸು ಆಚಾರಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ. ಪಾಪ ವಿನಾಶ ತೀರ್ಥ – ಚಾರುಕೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಗುಪ್ತ ಮಹೇಶ್ವರ – ಮಹೇಶ್ವರ ಗಿರಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಮಹೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮುನಿಪುರ ತೀರ್ಥ – ಮಹೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇತರೆ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕುಂಡಗಳು: ಕುಂಡಲೀ ತೀರ್ಥ, ಪಾವುಕ ತೀರ್ಥ, ಚಕ್ರ ತೀರ್ಥ, ಭಾವ್ಯ ತೀರ್ಥ, ಪಂಚಪಾಲವ ತೀರ್ಥ, ತಾರಾ ತೀರ್ಥ, ಯಮಕೋಣ ತೀರ್ಥ, ರುದ್ರಪಾದ ತೀರ್ಥ, ಪಾತಾಳಗಂಗಾ, ಮಂದಾಕಿನಿ ತೀರ್ಥ, ಭೋಗವತೀ ತೀರ್ಥ, ಕಟ್ಟಿಭಾವಿ, ಹಾಟಕಕುಂಡ. ಕರ್ಮಹರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥ, ಕುಬೇರ ತೀರ್ಥ, ಕೋಟಿಲಿಂಗ ತೀರ್ಥ, ಕಂಡಿಕಕುಂಡ, ನಂದ ತೀರ್ಥ, ಪಂಚಧಾರಾ ತೀರ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮ ತೀರ್ಥ, ಲೋಕ ತೀರ್ಥ, ವರಾಹ ತೀರ್ಥ, ಶಿವ ತೀರ್ಥ, ಶಿಖರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥ, ಶಾರಂಗ ತೀರ್ಥ, ಸಾಯಂ ತೀರ್ಥ, ಕನ್ಯಾಕಾ ಕುಂಡ, ನೀಲಹೃದ, ಸಮಾಧಿ ತೀರ್ಥ, ಗಣೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥ.
வழிபட்டோர்:ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಶಿಲಾದ, ನಂದಿ, ಪರ್ವತ, ಮನ್ಮಥ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಲೋಪಾಮುದ್ರಾ, ವಶಿಷ್ಠ, ಗರ್ಗ, ದುರ್ವಾಸ, ವ್ಯಾಸ, ನಾರದ, ರಾಮ, ಪಾಂಡವರು, ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು, ರಾವಣ, ಸಂಪಂದರ್, ಅಪ್ಪರ್, ಸುಂದರರ್, ನಕೀರದೇವ ನಾಯನಾರ್, ಪಟ್ಟಿನತ್ತುಪ್ಪಿಳ್ಳಯ್ಯಾರ್, ನಂಬಿಯಾಂಡಾರ್ ನಂಬಿ, ಶೆಕ್ಕಿಳಾರ್, ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದ, ರೇಣುಕಾಚಾರ್ಯ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಹೇಮರೆಟ್ಟಿ ಮಲ್ಲಮ್ಮ ಹಾಗೂ ಅನೇಕರು.
Loading map...
Sthala Puranam
శ్రీపర్వతము అనేక నామములతో ప్రసిద్ధి పొందినది — శ్రీగిరి, శకోర శేత్గిరి, రుద్రపర్వత, శేషాచలము మొదలైనవి. నేటి ప్రాచుర్యంలో దీనిని శ్రీశైలము అని పిలుచుచున్నారు.- ముని శిలాదునకు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు. వారిలో మొదటి వాడు నంది, రెండవ వాడు పర్వతుడు. ఇద్దరూ మహాదేవుని పరమభక్తులు. నంది కఠోర తపస్సు చేసి, శివుని సన్నిధిలో సదా ఉండే వరమును మరియు ఆయన వాహనముగా నుండు వరమునుపొందెను. ఆయన కఠోర తపస్సుకు స్మారక చిహ్నముగా ఇక్కడి నంది మండలము మహానందితో మొదలైయున్నది పర్వతుడు కూడ కఠోర తపస్సు చేసినపుడు, శివుడు ప్రత్యక్షమై వరములను అనుగ్రహించెను. పర్వతుడు భక్తితో నమస్కరించి ఇట్లు ప్రార్ధించెను, "నాకు దయచేసి, నేను పర్వతముగా రూపాంతరము పొందగా, ముప్పత్తిమూడు కోట్ల దేవతలు, పవిత్ర తీర్థములు అందులోనే స్థితి పొందగా, పర్వత శిఖరమున మీరు సింహాసనమున కూర్చుండగా, మీరు యథార్థభక్తితో ఆరాధించు వారందరికి మోక్షము కలుగునట్లు వరమివ్వవలెనని" . శివుడు అనుగ్రహించి ఆ పర్వతమున ప్రత్యక్షమై, శిలాద ముని తపస్సునకు గుర్తుగా దానిని శ్రీశైలము అను నామముతో ప్రసిద్ధి పరచెను.
- పురాతనమున దీనిని మందర పర్వతము అని పిలిచిరి. ఇక్కడ వసుమతి అను కన్య కఠోర తపస్సు చేయగా, సంతోషించిన బ్రహ్మ దేవుడు ఆమెను శ్రీదేవిగా మార్చెను. అందుచేత "శ్రీ" స్వయంగా ఇక్కడ తపస్సు చేసిన కారణంగా, ఈ పర్వతమునకు శ్రీపర్వతము అనే నామమును పొందెను.
మరియొక సందర్భమున, చంద్రవతి అను రాజకుమార్తె ఇక్కడ అరటి తోటలోతపస్సు చేయుచుండగా, ఒక అద్భుతము కనబడెను. ఒక పసుపు వర్ణపు ఆవు బిల్వ వృక్షము క్రింద నిలిచి, దాని నాలుగు స్తనములనుండి పాలు భూమిపై జారుచుండెను. ఆ స్థలమును త్రవ్వగా, ఒక స్వయంభు శివలింగము సూర్యసమానమైన కాంతులతో వెలుగుచు బయటపడెను. చంద్రవతి మల్లిపువ్వులతో ఆ జ్యోతిర్లింగమును ఆరాధించి, అక్కడ ఒక మహా దేవాలయమును నిర్మించెను. శివుడు ఆమె భక్తికి మెచ్చి ఆమెకు మోక్షమును ప్రసాదింపగా ఆమె కైలాసమునకేగెను. ఆ కథ ఆలయ శాసనములో లిఖితమై యున్నది.- ఈక్షేత్రాధిపతి మల్లిక (మల్లె) మరియు అర్జున వృక్షములతో సంబంధముగా వుండుట వలన, ఆయనను మల్లికార్జున స్వామి అని పిలుచుదురు.
ఇక్కడ కరవీర పుష్పము శివుని ప్రీతిపాత్రముగా భావింపబడెను; కారణమేమనగా, "కరవీరుడు" అను భక్తుడు తనను తాను సమర్పించి, ఆరాధనకు పాత్రుడైనవరమును పొందెను. - కృతయుగమున హిరణ్యకశ్యపుడు, త్రేతాయుగమున రాముడు, ద్వాపరయుగమున పాండవులు, కలియుగమున తిరునావుక్కరసర్, ఆదిశంకరుడు, రేవణ సిద్ధుడు వంటి మహనీయులు ఇక్కడ శివుని ఆరాధించిరి.
- అక్కమహాదేవి యందు జైనరాజు కౌశికుడు వివాహాశయమును ప్రకటించగా, ఆమె తిరస్కరించి "నిన్ను నిజమైన శైవునిగా చేయుదును" అని ప్రకటించెను. అనంతరం ఆయన దురాచారములవలన విచారముతో తపస్సు చేసి, శివపాదములలో లీనమయ్యెను. ఆమె కవితాసమగ్ర మంతటా చెన్నమల్లికార్జున స్వామిని స్తుతించెను. శ్రీశైలక్షేత్రములో ఆమె విగ్రహము నేటికీ పూజింపబడుచున్నది.
12వ శతాబ్దమున మహారాష్ట్రలోని శోళాపురమున ముత్తన్నగౌడ, సుక్కులమ్మ దంపతులకు రేవణ సిద్ధుడు ప్రసాదించిన ఫలముచేత పుత్రప్రాప్తి కలిగెను. ఆ బాలుడు సిద్ధప్ప అని పిలువబడెను. ఒకసారి "మల్లయ్య" అని చెప్పుకొని, ఆహారమును అడిగిన వృద్ధుని చూచెను. ఆహారమును తెచ్చేలోపల వృద్ధుడు మాయమైపోయెను. ఆ ఆహారమును పుచ్చుకొని మల్లయ్యను వెతుకుచూ శ్రీశైలయాత్రికులను అనుసరించి, మల్లయ్య విషయమును అడుగగా వారు మల్లికార్జున లింగమును చూపిరి. కాని అతడు సంతృప్తి చెందక మరింత వెతుకుచుండగా, ఒక గుంటలో పడిపోవుచుండగా స్వయంగా శివుడు ప్రత్యక్షమై, అతనిని రక్షించి, తన స్వరూపమును ప్రకటించెను. ఆ స్థలము నేటికి సిద్ధరామప్ప కూలం అను నామముతో ప్రసిద్ధి చెందెను. అనంతరము సిద్ధరామేశ్వరుని ఆలయమును నిర్మించి, జివసమాధిని పొందెను.- 14వ శతాబ్దమున, రామాపురమునకు చెందిన నాగిరెడ్డి, గౌరమ్మ దంపతులు సంతాన ప్రాప్తికై ప్రార్థించి, మల్లమ్మ అనే కుమార్తెను పొందిరి. ఆమెను సిద్ధాపురపు పరమరెడ్డికి ఇచ్చి వివాహము గావించిరి. ఆమె గృహప్రవేశముతో ఆ కుటుంబమునకు ధన, పశువుల సమృద్ధి కలిగెను. పేదలకు ఉదారముగా సహాయం చేయుట వలన, బంధువులు అసూయతో ఆమెను అపవాదు చేసిరి. కోపముతో భర్త ఆమెను సంహరింప దలచినప్పటికీ, ఆమె భక్తినిరతముగా శివపూజలో నిమగ్నురాలై యుండుట చూచి పశ్చాత్తాపమొందెను. మల్లమ్మ క్షమించి, శివమహిమను బోధించి, చివరకు స్వామిలో లీనమయ్యెను. నేటికీ శ్రీశైలమున ఆమె గోశాల, విగ్రహములు కనబడుచున్నవి.
ఇదేవిధముగా, కేశప్ప అను కుంభకారుడు తన ఉపాధితో పొందిన ధనముతో శివభక్తులకు అన్నదానము చేయుచుండెను. ప్రత్యర్థులు అతని పాత్రలను పగులగొట్టగా, శివరాత్రి సందర్భంగా అన్నదానమును ఆపివేయవలసి వచ్చినందుకు బాధపడెను. శివుడు అతని గృహములో బంగారు లింగముగా ప్రత్యక్షమై, "నీ ఇంట యావత్తూ అన్నము తరుగకపోవును" అని వరమిచ్చెను. అప్పటినుండి కేశప్ప ఎల్లప్పుడూ అన్నదానము చేసెను. ఆ స్థలము అటికేశ్వరము (అటికి = కుంభకారుడు) అని ప్రఖ్యాతి పొందెను.- కర్మహరేశ్వర తీర్థమున పడిన రెండు క్రిములు రాజు, రాణులుగా పుట్టి, తమ పూర్వజన్మ జ్ఞాపకముతో శ్రీమల్లికార్జునునికి సేవచేసి, అన్నదానశాలలను నిర్మించి, తిరిగి అదే తీర్థములో మోక్షమును పొందిరి.
- ఒక శిల్పి ఉమా–మహేశ్వరాలయమునకు రెండు గొప్ప నంది విగ్రహములను తయారుచేసెను. స్వప్నమున శివుడు అతనికి ఒక త్రాడుఱనిచ్చి, ఆ విగ్రహములను "త్రాటి సహాయముతో వెనుకకు చూడకుండా కృష్ణానదిని దాటించుము, " అని చెప్పెను. అతడు లాగుచుండగా, ఒక నంది రాయిలో ఇరుక్కొనగా, వెనుకకు చూచెను. వెంటనే వరం లుప్తమై, ఆ నంది నదిలోనే మిగిలెను. ఇంకొకటి శ్రీశైలమునకు చేరెను. నదిలో మునిగిన నందిని నేటి భక్తులు ఉప్పిలి బసవన్న అని పిలుచుదురు.
- ఛత్రపతి శివాజీ దక్షిణమున హిందూ సామ్రాజ్య స్థాపనార్థమున వచ్చి, శ్రీశైలములో పది రోజులపాటు ధ్యానమున కూర్చెను. ఆ సమయమున భ్రమరాంబికా దేవి ఆయనకు దర్శనమిచ్చి, దివ్య ఖడ్గమును ప్రసాదించెను. కృతజ్ఞతార్థముగా శివాజీ ఆలయ ఉత్తర గోపురమును, ధ్యానమందిరమును నిర్మించెను.
శ్రీశైలమహిమ స్కందపురాణములో (శ్రీశైలఖండము), పద్మ, వాయు, బ్రహ్మాండ, మార్కండేయ, మత్స్య, అగ్ని, విష్ణు, శివ పురాణములలో (కోటిరుద్రసంహిత, ఆదిత్యపురాణ, సూతసంహిత), భాగవతములో (దశమ స్కంధము), రసరత్నాకరాది గ్రంథములలో ప్రస్తావించబడినది. మహాభారతము (వనపర్వము) లోకూడా ఈ క్షేత్రవిశేషములు వర్ణించబడినవి.- సంస్కృత సాహిత్యమునందు బాణభట్టుని కాదంబరి, హర్షచరితం, హర్షవర్ధనుని రత్నావళి, భవభూతి రచించిన మాలతీమాధవము, సుబంధు రచించిన వసవదత్త, కల్హణుని రాజతరంగిణి, శంకరాచార్యుని శివానందలహరి మొదలైన గ్రంథములలో శ్రీశైలమహిమ వర్ణించబడినది.
- తెలుగు–కన్నడ సాహిత్యములలో అక్కమహాదేవి, అల్లమప్రభు, శ్రీనాథ, పులకూరికిసోమనాథుడు (పండితారాధ్యచరిత్ర), మల్లికార్జున పండితారాధ్య, పిట్టపర్తి సోమనాథుడు, నగలుడి శేషయ్యాచార్యుడు, చెన్నమ్మలు, రంగనాథుడు, శ్రీగిరి, అక్కన్న, అట్లూరి పాపాయామత్య, సోమేశ్వరుడు, చాలుక్య సోమేశ్వరుడు, నిత్యనాథుడు, గౌరన, శ్రీగిరికవి, తొణయమత్య, శ్రీనాథకవి, శేషనారాధ్య, చక్రపాణి రంగనాథుడు, తెనాలి శ్రీగిరికవి, శర్భపూషణ శివయోగి, లక్కణ్ణదండేశ, హేమరెట్టి మొదలైన వారు ఈ క్షేత్రమహిమను కీర్తించిరి. పండితారాధ్యుడు రచించిన మల్లికార్జున శతకం తెలుగులో మొదటి శతకముగా ప్రసిద్ధి పొందెను.
- తమిళ శైవసిద్ధాంతమునందు, సంపందర్, సుందరర్ శ్రీకాళహస్తి నుండి ఈ క్షేత్రమును "తిరుప్పరుప్పటం" (శ్రీపర్వతము) అని పాడిరి. అప్పర్ కైలాసయాత్రలో ఇక్కడికి విచ్చేసి స్తోత్రములు గేయించెను. సుందరర్ తన హిమ్నములలో శీపర్పటం అని ప్రస్తావించెను.
ದೇವಾರ ಪತಿಕಗಳು (ದಶಕಗಳು) : ಸಂಬಂದರ್ - 1. ಶುಡುಮಣಿ ಯುಮಿೞ್ನಾಗಞ್ (1.118); ಅಪ್ಪರ್ / ತಿರುವುನಾವುಕ್ಕರಸರ - 1. ಕಂಡ್ರಿನಾರ್ ಪುರಂಗಳ್ (4.58); ಸುಂದರರ್ - 1. ಮಾನುಮ್ಮರೈ ಇನಮುಮ್ಮಯಿಲ್ (7.79); ಹಾಡುಗಳು: ಸಂಬಂದರ್ - ಮಲೈಯಿನಾರ್ ಪರುಪ್ಪದನ್ (1.76.1), ಅಣ್ಣಾಮಲೈ (2.39.2), ಪರಿಯ ಮಾಸುಣಙ್ (2.95.6); ಅಪ್ಪರ್ / ತಿರುವುನಾವುಕ್ಕರಸರ - ಪೋಗಮಾರ್ (4.66.8), ಪೊರುಪ್ಪನೈ (5.17.9), ನೆರುಪ್ಪಿ ನಾಱ್ (5.30.7), ತೆಯ್ವಪ್ ಪುನಱ್ಕೆಡಿಲ (6.07.6), ಪಾರಾರ್ ಪರವುಂ (6.22.1), ವೇಲೈಸೇರ್ (6.23.7), ತಿರುಮಣಿಯೈತ್ (6.29.1), ಮಣ್ಣಿಲಂಗು (6.59.5), ಕಾರ್ಮಲ್ಗು (6.82.5), ಉರುತ್ತಿರನೈ (6.90.5), ಕುರಾಮಲರೋ (6.96.11); ನಕ್ಕೀರದೇವ ನಾಯನಾರ್ - ಮಯಲೈತ್ ತವಿರ್ಕ್ಕನೀ (11.10.25 & 35); ಪಟ್ಟಿನತ್ತಾರು - ಮಣಿಯಾರ್ (11.30.57 & 58) ; ನಂಬಿಯಾಂಡಾರ್ ನಂಬಿ - ವೈಯಂ ಮಗಿೞಯಾಂ ವಾೞ (11.34.34) , ಪದಿಗಪ್ ಪೆರುವೞಿ (11.35.2) ; ಶೇಕ್ಕಿೞಾರ್ - ಅಂಗಣ್ ಮಾ ಮಲೈಮೇಲ್ (12.21.348) , ಕೂಟ್ರುದೈತ್ತಾರ್ (12.28.1027) , ವಡ ಮಾದಿರತ್ತುಪ್ ಪರುಪ್ ಪದಂ (12.29.198) , ಕಂಗೈ ನೀರ್ತ್ ತುಱೈ ಆಡಿಕ್ (12.30.4) , ತಿರುಪ್ಪುನ ವಾಯಿಲ್ ಪದಿಯಿಲ್ (12.37.119).
Specialities
- ఉత్తర దేవాలయాలలో దేవారముతో వర్ణింపబడిని మొట్ట మొదటి దేవాలయము ఇదే.
- ఇది ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా కూడా పరిగణించబడింది. ఆ ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగములు: గుజరాత్‌లోని సోమనాథము; మహారాష్ట్రలోని వైద్యనాథము; భీమశంకరము; నాగేశ్వరము; త్ర్యంబకేశ్వరము; ఘుస్మేశ్వరము ; ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీశైలము; మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఒంకారేశ్వరము మరియు; ఉజ్జయినిలోని మహాకాళేశ్వరము ; వారాణసిలోని విశ్వేశ్వరము; ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కేదారేశ్వరము ; తమిళనాడులోని రామేశ్వరము.
- స్కంద మహాపురాణము ప్రకారము — శ్రీశైలమునందలి మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగ దర్శనం, కురుక్షేత్రమునందు దానం చేయుటకన్న, గంగాస్నానముకన్న, నర్మదా తీరం నివాసముకన్న, కాశీలో జీవించుటకన్న అనేక రెట్లు శ్రేయోభిలాషమును ప్రసాదించును. శ్రీశైల శిఖరమును దర్శించిన వాడు మరల జన్మించుటకులోనుకాడు.
- ప్రాచీన ఆంధ్రదేశమును త్రిలింగదేశము అనిరి; ఆ మూడు లింగములైన శ్రీశైలము, కాళేశ్వరము, ద్రాక్షారామముల వలననే తెలుగు భాష ఆ నామమును పొందినది.
- శ్రీశైలము, జ్ఞానపీఠముగా - పాశుపతములు, కాలాముఖములు, వేదాంతులు, వీరశైవములు సమానముగా ఆరాధించిన పవిత్ర స్థలము. ఇక్కడే తాము మఠములను స్థాపించిరి.
- అర్జున వృక్షముతో పూజితమగు మూడు స్థలములు: శ్రీశైలములోని మల్లికార్జునము; తిరునెల్వేలికి సమీపములోని పుటార్జునము (తిరుప్పుడైమరుదూర్); కుంభకోణానికి సమీపములోని మధ్యార్జునము (తిరువీడైమరుదూర్).
- ఇక్కడ శివుడు మల్లికార్జునునిగా ఆరాధింపబడుచున్నాడు (మల్లికా = మల్లెపువ్వు), ఆయన సహచరి భ్రమరాంబికాగా పూజింపబడుచున్నది (భ్రమర = తేనేటీగ). ఈ దేవాలయంలో ఎల్లప్పుడూ తేనేటీగల పట్టు కనబడుట దానిని ధృవీకరించుచున్నవి.
- భౌగోళిక విశేషాలు:
శ్రీశైలము, నల్లమల అరణ్యముల మధ్య, కృష్ణవేణీ నది తీరం మీద, సముద్ర మట్టమునకు సుమారు 1500 అడుగుల ఎత్తులోఉన్నది నది తూర్పు, ఉత్తర, పశ్చిమ దిక్కులనుండి దేవాలయమును చుట్టి గడియార దిశలో ప్రవహించుచున్నది. - కాలక్రమములో అనేక మఠములు లయమైనప్పటికీ, ఇప్పటికీ ఆరు మఠములు నిలిచి యున్నవి — ఆలయానికి నైఋతి దిశగా రెండు కిలోమీటర్ల దూరమున: ఘంటామఠము (ఘంటా సిద్ధేశ్వరుని ఆలయముతో), భీమశంకరమఠము, విభూతిమఠము, రుద్రాక్షమఠము, శారంగేశ్వర ఋషి స్థాపించిన శారంగతారామఠము, భిక్షావృత్తిమఠము.
- శక్తిపీఠముగా — ఈ దేవాలయము భ్రమరాంబాదేవి స్థానం అని పూజింపబడుచున్నది.
- దేవారముతో వర్ణింపబడిన జ్యోతిర్లింగములు మూడే — రామేశ్వరము, కేదారము, శ్రీశైలము.
- వీరశైవముల పద్ధతిలో శ్రీశైలము ఆరు శ్రేష్ఠమైన షట్‌స్థానములలో ఒకటి.
ఆలయ వృక్షము: అశ్వత్థము (ఆల), పిప్పలము (రావి), వటవృక్షము (మర్రి) — ఈ మూడు కలిపి ఒకే వృక్షముగా ఉన్నది. ఇక్కడే దత్తాత్రేయుడు తపస్సు చేశాడని, దీనిని దత్తాత్రేయ వృక్షము అని పిలుస్తారు. ఆలయంలోనూ కరవీర వృక్షము వృద్ధిచెందియున్నది.- పాతాళ గంగ: కొండపాదమున కృష్ణవేణీ ప్రవహించుచూ పాతాళగంగ అని పిలువబడుచున్నది.
- పాండవ విరచిత ఆలయములు: పశ్చిమ ప్రాకారములో పాండవులు నిర్మించబడిన ఆరు దేవాలయములు యున్నవి.
- నవబ్రహ్మలింగము: అష్టమూర్తి రూపముగా (భూమి, నీరు, వాయువు, అగ్ని, ఆకాశము, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు) ప్రతిష్టించబడి, విభిన్న నామములతో — భవ, సర్వ, ఈశాన, పశుపతి, రుద్ర, ఉగ్ర, భీమ, మహాదేవ — మోక్షలింగముతో కలిసి పూజింపబడుచున్నది. ఇది కాకతీయుల కాలములో నిర్మించబడినదై యుండవచ్చును.
- ఆలయ నిర్మాణ కళ: గోడలపై అందమైన శిల్పములు — దిగువ వరుసలలో ఏనుగులు, గుర్రములు; పైభాగములో పురాణ గాధలు, నాయన్మారుల విగ్రహములు, దేవగణములు.
- ఇతర ఆలయములు: సహస్రలింగేశ్వరుడు, అన్నపూర్ణి, పంచనదీశ్వరుడు, శణ్ముఖుడి విగ్రహముతో కూడిన పాలరాతి దేవాలయం.
- చెంచు మల్లయ్య: స్థానిక చెంచు గిరిజనులు మల్లికార్జునుని తమ బంధువుగా, అల్లుడుగా చెంచు మల్లయ్య అని స్నేహభావముతో పూజించుచున్నారు. గతంలో తేప్పోత్సవము మల్లికాకుండలో నిర్వహింపబడేది.
- ఇతర విశేషములు:
- ద్రౌపది ప్రతిష్ఠించిన పంచలింగేశ్వర ఆలయం ఇప్పుడు లేదు.
- మహాశివరాత్రి రోజు మల్లికార్జున-భ్రమరాంబికల కల్యాణోత్సవము దివ్యంగా జరుగును.
- దేవాంగర్ నేసిన ఒక వస్త్రమును మహామంటప శిఖరమున చుట్టి, ఆ తరువాత దానిని ముక్కలుగా కత్తిరించి భక్తులకు ప్రసాదంగా పంపిణీ చేయబడును.
- కర్ణాటక నుండి భక్తులు నంది కవాడి సమర్పించెదరు .
- చైత్రపౌర్ణమి (దవన పౌర్ణమి) రోజున దవన పువ్వులతో ప్రత్యేక పూజ జరుగుతుంది; కుంగిలియం ధూపముగా సమర్పించబడుతుంది.
- ముస్లిం దాడులలో ప్రాణత్యాగము చేసిన వీరులను గౌరవముగా ఆ సందర్భములో స్మరించెదరు.
- వసంతోత్సవములో భ్రమరాంబకు విశేష పూజ, మల్లికార్జునునికి రాత్రివేళ దద్దోజనం సమర్పణ జరుగును.
- భాద్రపద శుక్ల దశమి నుండి సప్తసప్తాహములు (49 రోజులు) శివనామసంకీర్తన కొనసాగును.
- ఫాల్గుణి ఏకాదశి నుండి నలభై రోజులు — కోటి బిల్వార్చన (మల్లికార్జునునికి), కోటి కుంకుమార్చన (భ్రమరాంబకు) జరుగును.
- ప్రతి మాస శివరాత్రి నాడు లక్ష బిల్వదళార్చన, ప్రతి పౌర్ణమి నాడు లక్ష కుంకుమార్చన జరుగును.
- శిఖరేశ్వర దర్శనము: ఎక్కలేని వారు గతంలో శిఖరేశ్వర శిఖరమునుండి (2830 అడుగుల ఎత్తు) మల్లికార్జునుని దర్శించేవారు. స్వయంగా శ్రీరాముడే ఈ ప్రదేశమునుండి మల్లికార్జునుని దర్శించాడని వృత్తాంతము. యాత్రికులు వీరశంకర స్వామి ఆలయమునకు ఎక్కి నువ్వుల నూనెతో అభిషేకము చేసి, నంది కొమ్ముల మధ్యనుండి దూరముగానున్న మల్లికార్జున శిఖరమును . దర్శించెదరు.
- ఇతర పుణ్యస్థలములు: భీమకులవాగు వద్ద భీమేశ్వర ఆలయం; నది అవతల అక్కమహాదేవి తపస్సు చేసిన గుహ; సమీప అరణ్యములో ఇష్టకామేశ్వరి ఆలయం; దాని అవతల దత్తాత్రేయునికి పవిత్రమైన కదలివనము.
- శ్రీశైలంలోని ఇతర విశిష్ట ఆలయములు — హాటకేశ్వరం, బిలేశ్వరం, శిఖరేశ్వరం, కర్మహరేశ్వరం.
- శ్రీశైల క్షేత్రానికి నాలుగు ప్రధాన ద్వారక్షేత్రములు — తూర్పున త్రిపురాంతకం, దక్షిణమున సిద్ధవటం, పశ్చిమాన అలంపురం, ఉత్తరమున ఉమామహేశ్వరం. వీటిని చుట్టి పుష్పగిరి (ఆగ్నేయ), సోమశీల (నైరుతి), సంగమేశ్వరము (వాయువ్య), ఏలేశ్వరము (ఈశాన్యం) అనే పవిత్ర క్షేత్రములు విస్తరించియున్నవి. ఈ నాలుగు ద్వారక్షేత్రములు, వాటి తీర్థములు, పురాణగాథలతో కూడి, శ్రీశైల మహాక్షేత్రపు విశాలమైన పవిత్ర భౌగోళిక పరిధిని ఏర్పరచియున్నవి. కాశీతో సమాన పవిత్రత కలిగినదిగా వర్ణించబడినది.
- 1. త్రిపురాంతకం (తూర్పు ద్వారం)
విజయవాడ–శ్రీశైల మార్గమున, సుమారు 80 కిలోమీటర్ల దూరమున కుమారగిరి వద్ద త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయం ఉంది. కాలంలో భక్తులు కాలినడకన శ్రీశైలానికి వెళ్ళునప్పుడు ముందుగా ఇక్కడ దర్శనం చేసుకొని తరువాత ప్రయాణమును కొనసాగించేవారు. ఇక్కడే కుమారస్వామి తారకాసురుని సంహరించెను గనుక దీనికి కుమారగిరి అనే పేరు వచ్చింది. త్రిపురాసురులను సంహరించిన పరమేశ్వరుడు, త్రిపురసుందరి దేవితో సహా ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు. శ్రీశైలా ఖండములో ఈ స్థలము మహిమ విశేషముగా వర్ణించబడింది. ఉత్తర గిరియందు తారకాసురుని ఆరాధిత శివలింగము, తామ్రతీర్థము; పై గిరియందు విష్ణువుకు పూజిత లింగము, జనవీ తీర్థము ఉన్నాయి. ఇక్కడినుండి కాశీ, శ్రీశైలాలకు భూగర్భ మార్గములు ఉన్నాయని నమ్మకం.
ఆలయములు: గౌరిశ్వరము, సోమేశ్వరము, కేదారేశ్వరము, కడ్కేశ్వరము, పాపవినాశనము, కపిలేశ్వరము, ఉత్తరేశ్వరము, విముక్తేశ్వరము, మల్లికార్జునము, కన్యాసిద్ధనాథము, రససిద్ధేశ్వరము, ఇష్టకామేశ్వరము, చంద్రమౌలేశ్వరము, ఇంద్రేశ్వరము, దుర్జతేశ్వరము, కోట్లేశ్వరము, మందూకేశ్వరము, సహస్రరామేశ్వరము, సంగమేశ్వరము, స్కందసోమేశ్వరము, పరశురామేశ్వరము, బ్రహ్మారేశ్వరము, మాణికర్ణేశ్వరము, ముక్తేశ్వరము, తులాసిద్ధేశ్వరము, శ్రీకర్ణేశ్వరము, ధర్మేశ్వరము, పుష్కరేశ్వరము, శాలంకేశ్వరము, విభీషణేశ్వరము, రామేశ్వరము, రావణేశ్వరము, శాలంగమత్స్యకేశ్వరము.
తీర్థములు: మంత్రతీర్థము, పుష్కరిణి, కుంతీప్రభా తీర్థము, గంధావతి, పుష్పావతి, నేత్రావతి, చిత్రావతి, లింగావతి, అమృతేశ్వరము మొదలైనవి. - 2. సిద్ధవటం (దక్షిణ ద్వారం)
సిద్ధవటం శ్రీశైల దక్షిణ ద్వారముగా ప్రసిద్ధి. సుమారు 500 చ.కి.మీ. విస్తారము కలిగినది. ఇక్కడ స్పర్శవేదిశ్వరుడు ప్రధాన దేవత. ఈ ప్రాంతములో అగస్త్య, అత్రి, భృగు, ఉత్థానపాద, మార్కండేయ, వసిష్ఠ వంటి ఋషులు, రససిద్ధ, నిత్యనాథ, జడభరత వంటి సిద్ధులు నివాసముండిరని విశ్వాసం.
స్కంద పురాణములోని శ్రీపర్వత ఖండము ఈ ప్రాంతములోని వనములు, శిఖరములు, నదులు, తీర్థములు, లింగవిభూతులను వివరించుచున్నది. ఇక్కడ నివాసము ఉండి, పినాకిని (పెన్నా) నదిలో స్నానం చేసి, సిద్ధేశ్వరుని ఆరాధించువారు జీవన్ముక్తి పొందుదురు.
సిద్ధులను ప్రసాదించు లింగములు: సిద్ధేశ్వరుడు, బాలసిద్ధేశ్వరుడు, కాంతసిద్ధేశ్వరుడు, కన్యాసిద్ధేశ్వరుడు, ఇష్టసిద్ధేశ్వరుడు, వ్యామసిద్ధేశ్వరుడు, భస్మసిద్ధేశ్వరుడు, భిక్షాసిద్ధేశ్వరుడు, బిలసిద్ధేశ్వరుడు, పురసిద్ధేశ్వరుడు, జలసిద్ధేశ్వరుడు.
ఇక్కడ నివసించుట, లేదా శరీరత్యాగము చేయుట వలన కాశీలోలాగానే శివసాయుజ్యం లభించును. ఉత్తరపెన్నారునది తీరమున దక్షిణామూర్తి ఆలయం ప్రఖ్యాతి.
ఇతర ఆలయములు: వరుణేశ్వరము, రామేశ్వరము, ప్రాణేశ్వరము, కపిలేశ్వరము, ఓంకారేశ్వరము, శంకరేశ్వరము, పుష్పగిరి, ధర్మకులోత్తనంది, అహోబిలము, భృగుపాదతీర్థము, కుముదావతి తీర్థము, కామ్యతీర్థము, సాగరతీర్థము, మాద్వలంగతీర్థము, నవనంది తీర్థము, దుర్వాస తీర్థము, రుద్రకోటితీర్థము. - 3. అలంపురము (పశ్చిమ ద్వారం)
కర్నూలు–హైదరాబాద్ మార్గమున, అలంపుర రైల్వేస్టేషనునుండి 9 కి.మీ. దూరమున బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయము. ఇక్కడ దేవి యోగాంబిక ప్రధాన శక్తిపీఠనాయకి. నవరబ్రహ్మ ఆలయములతో ప్రసిద్ధి. దేవి ఉగ్రరూపముతో దర్శనమియ్యుచుండుటవలన, భక్తులు ఎదురుగా కాక పక్కనుండి పూజించుట సంప్రదాయం.
ఇది దక్షిణకాశిగా ప్రసిద్ధి. ఇక్కడి బ్రహ్మేశ్వరుడు కాశీ విశ్వనాథునితో సమానుడు; తుంగభద్రా నది గంగతో సమానమైనది.
గణపతి, కాలభైరవ ఆలయములు, 64 పవిత్ర తీర్థములు ఇక్కడ యున్నవి. ప్రధాన లింగము రుద్రాక్షాలతో ఏర్పడిన ప్రత్యేక శివలింగము. అభిషేకములో ఎన్ని కలశముల నీరు పోసినను ఒక్క బొట్టయినా బయటికి కారదు. - 4. ఉమామహేశ్వరం (ఉత్తర ద్వారం)
ఉమామహేశ్వరం శ్రీశైల ఉత్తర ద్వారం. మన్ననూరు–రంగాపురం సమీపమున, హైదరాబాద్ మార్గమున 3 కి.మీ. దూరములో ఉంది. కొండపై, కొండపాదములో రెండువైపులా పురాతన శివాలయములు ఉన్నాయి.
రుద్రతారక తీర్థములో స్నానం చేసి, ఇక్కడ దేవుని దర్శించువారు తమ వంశములో పది తరముల వరకు గౌరవమును పొందుదురు. ఇక్కడ చేసిన దానపుణ్యముల ఫలము అపారము. ఇక్కడ మానవదేహమును విడిచినవారు పరమేశ్వరునితో ఏకమవుదురు.
పురాణాల ప్రకారం : ఈ క్షేత్రమును కుబేరుడు కాపాడుచున్నాడు. మహాశివరాత్రి సందర్భమున ఋషులు, దేవతలు ఇక్కడికి వచ్చి ఆరాధించుదురు.
ప్రాంతీయ గాథలు: పవిత్ర మామిడి పండు నుండి పురుగు తీసి, పాలతో కలిపి ఇరవై ఒక రోజులు సేవించినవారి శరీరము వజ్రమువలె కఠినమగును. రత్నాకరము అనే గ్రంథములో — సమీపంలోని పద్మావతి గుహలో మృదంగమును వాయించిన వెంటనే దేవి ప్రత్యక్షమై అమృతమును ప్రసాదించి, దైవత్వమును అనుగ్రహించునని వర్ణించబడింది.
ఇక్కడ కాలభైరవ, వీరభద్ర, నటరాజ విగ్రహములు విశిష్టముగా పూజింపబడుచున్నవి. సప్తమహేశ్వరము, జరుదేశ్వరము, సంధ్యాసమాధి, గరుదేశ్వరము, కలహదేశ్వరము, పాపవినాశము, గణేశ్వరము, దేవహ్రదేశ్వరము, సిద్ధేశ్వరము, నీలహ్రదము, నాగంబూ — అనే పదకొండు ఆలయములు ఇక్కడ ఉన్నాయి. - పుష్పగిరి (ఆగ్నేయ): శైవ, వైష్ణవ, శాక్త సంప్రదాయముల పీఠము. విద్యా పుష్పముల సువాసన వ్యాపించిన క్షేత్రమని పేరు.
- సోమశీల (నైరుతి): పెన్నానది తీరమున సోమశీలేశ్వర ఆలయం. తెలుగు చాళుక్య, కాకతీయుల శాసనములు ఇక్కడ లభ్యమవుతున్నవి. చంద్రదోష నివారణకు, మనశ్శాన్తి కొరకు ఇక్కడ స్నానం శ్రేయస్కరమని నమ్మకం.
- సంగమేశ్వరము (వాయువ్య): భవనాశినీ, కృష్ణా, తుంగభద్రా సంగమమున ఇక్కడ సంగమేశ్వరుడు. అనేక ఋషులకు దర్శనమిచ్చినట్లు గాథ. పితృకర్మలు, పాపపరిహారములకు శ్రేష్ఠస్థానం.
- ఏలేశ్వరము (ఈశాన్యం): ఈ ప్రాంతములో శివుడు ఏలేశ్వరుడిగా పూజింపబడుచున్నాడు. ఇక్కడి సస్యశ్యామల భూములు, పవిత్ర వృక్షములు, స్థానిక గాథలు ప్రాచుర్యం.
- నందిమాల, నంధ్యాల సమీపములో: వీరశైవ సంప్రదాయములో ఈ గిరిక్షేత్రమును భూకైలాసము అని పిలుస్తారు.
- నవనందులు: ప్రథమనంది, నాగనంది, వినాయకనంది, గరుడనంది, శివనంది, మహానంది, సూర్యనంది, విష్ణునంది, సోమనంది.
- అష్టశిఖరములు: వైడూర్యశిఖరం (త్రిపురాంతకము), ప్రవాళశిఖరం (పుష్పగిరి), రౌప్యశిఖరం (సోమేశ్వరము), మాణిక్యశిఖరం (మహేశ్వరము), మరకతశిఖరం (అహోబిలము), బ్రహ్మశిఖరం (అనంతపురము), హేమశిఖరం, వజ్రశిఖరం (నందిమండలము).
- నవాలయములు: బ్రహ్మేశ్వరము, జనార్దనేశ్వరము, వరుణేశ్వరము, హేమేశ్వరము, సప్తకోటీశ్వరము, మోక్షేశ్వరము, ఇంద్రేశ్వరము, అగ్నేశ్వరము, కుక్కుటేశ్వరము.
- శ్రీశైల క్షేత్ర శాసన సాక్ష్యాలు
- మొత్తం 171 శాసనాలు ఇప్పటివరకు లభించాయి.
పురాణాలు, సాహిత్య ఆధారాలతో పాటు లభించిన శాసనాల ద్వారా కూడా శ్రీశైలం ప్రాచీనమైన, ప్రఖ్యాతమైన శైవక్షేత్రమని స్పష్టమవుతుంది. - మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం) కాలంలోని ఎర్రగుడి, అమరావతి శాసనాలలో శ్రీశైల ప్రస్తావన ఉంది.
క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దంలో సాతవాహనులు దీనిని శిరితాన అని పిలిచారు. సాతవాహన రాజు పులుమావి యొక్క నాసిక్ శాసనములో ఇది ధృవీకరించబడింది. వారి సమకాలికులైన ఇక్ష్వాకులు దీనిని శ్రీపర్వతం అని సంభోదించారు. - శ్రీశైలం శాసనాలలో అన్నదానాల కొరకు ఇచ్చిన దానాలు, ఆలయ మరమ్మతులు, పవిత్ర శలయేర్లు తవ్వించడం, ఆలయ సేవకుల నివాసాల నిర్మాణం వంటి విషయాలు పేర్కొనబడ్డాయి. వీటిలో ప్రధానమైనవి విజయనగర పాలకులు, చోళుల కాకతీయుల కాలానివి.
- క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దంలో సింహవర్మ పల్లవుడు ఈ ప్రాంతాన్ని తన రాజ్యంలో చేర్చుకున్నాడు. త్రిలోచన పల్లవుడు శ్రీశైల అరణ్యంలోని కొంత భాగాన్ని పునరుద్ధరించి బ్రాహ్మణులను అక్కడ స్థిరపరిచాడు. తర్వాత చోళులు పల్లవులను జయించి ఆ పనిని పూర్తిచేశారు.
4వ శతాబ్దం చివరికి విష్ణుకుండినులు పాలన చేపట్టి శ్రీశైలం ఆలయాన్ని శ్రద్ధతో పోషించారు. - తరువాత కొద్దికాలం కదంబుల ఆధిపత్యంలోనూ, 6వ శతాబ్దంలో కరికాల చోళుని వారసులు కడప, కర్నూలు ప్రాంతాలను పాలించారు. 973 వరకు రాష్ట్రీకూటుల ఆధిపత్యంలో ఉండి, ఆ తరువాత చాళుక్యుల అధీనంలోకి వచ్చింది. వారిని చోళులు జయించారు.
- 980–1058 మధ్య కాలంలో కల్యాణి చాళుక్యుడు త్రిలోక్యమల్ల దేవుడు శ్రీశైల ఆలయ పశ్చిమ గోపుర సమీపంలోని ఆదిభైరవ స్వామి సేవ కోసం, గురుకుల నిర్వహణ కోసం శివపురం, జూటూరు గ్రామాలను దానం చేశాడు. అతడు గర్భగృహ గోపుర విమానమును నిర్మించాడు.
- 1069లో భువనేకమల్ల చాళుక్యుడు సురేశ్వర పండితునికి గ్రామాన్ని కరపన్ను మినహాయించి విరాళంగా ఇచ్చాడు. అతని రాణి మైలాలదేవి యాత్రలో విరాళాలు సమర్పించింది.
- 1090లో కాకతీయ బేటరాస రామేశ్వర పండితుడు (కాలాముఖాచార్యుడు)కి ఒక గ్రామాన్ని విరాళంగా ఇచ్చాడు. తెలుగు చోళ రాజు బోడన హెక్కడ స్వామి మల్లికార్జునునికి మరియు నాలుగు ద్వారాలకు నిత్యదీపాలు వెలిగేలా ఏర్పాటుచేశాడు, మార్గములను మరమ్మతు చేయించాడు.
- 1169లో కొంగని II, వీరరాజేంద్ర చోళుని తండ్రి, ఆలయ విమానానికి బంగారు కవచం చేయించాడు. 12వ శతాబ్దంలో కాకతీయుల అధీనంలోకి వచ్చి, ప్రతాపరుద్రుడు తన రాణితో కలసి మల్లికార్జునునికి తులాభారం సమర్పించినట్లు చరిత్ర చెబుతుంది.
- విజయనగరరాజు హరిహర II రాణి విట్టలాంబా పాతాళగంగకు మెట్లు కట్టించి, విట్టలేశ్వరునికి విగ్రహాన్ని సమర్పించి, తన కలలో వచ్చిన ఆజ్ఞప్రకారమే ఇవి చేశానని పేర్కొంది.
- విజయనగర సామ్రాజ్యం అధీనంలోకి వచ్చిన తరువాత ముందరి మండపం, దక్షిణ గోపురం నిర్మించబడి, అనేక విరాళాలు సమర్పించబడ్డాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ కాలంలో తూర్పు గోపురం, రథవీధి మండపాలు నిర్మించబడి, విమానానికి బంగారు కవచం చేయబడింది. తరువాత కాలంలో అనేక భక్తులు ద్వజస్తంభాలు, దేవాలయ తోటలు, గంటలు సమర్పించారు. బారుమంచల, ఆత్మకూరు గ్రామాలను నిత్యనైవేద్యానికి ఇచ్చారు.
- 15వ శతాబ్దంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయ తూర్పు, పశ్చిమ, దక్షిణ గోపురాలు నిర్మించగా, 1677లో శివాజీ మహారాజు ఉత్తర గోపురాన్ని నిర్మించాడు. 1230లో గణపతి కాకతేయుడి చెల్లెలు మైలమ్మాదేవి గర్భగృహ విమానాన్ని నిర్మించింది. హరిహర II రంగ మండపాన్ని నిర్మించి, దక్షిణ కోట గోడను మరమ్మతు చేసి, గోపురాన్ని నిర్మించాడు.
- ఇతర దానాలు, కట్టడాలు
- రాజు వీరప్రతాప వీర నరసింహరాయుడి శ్రీశైలం యాత్ర.
- పరువతాయన, అతని రాణి సిద్ధపురంలో చెరువు తవ్వించి, తోట వేయించారు.
- మంత్రి చంద్రశేఖర అమాత్య (శ్రీకృష్ణదేవరాయ కాలం) కల్యాణ మండపాన్ని కట్టించి, గర్భగృహానికి బంగారు కవచం చేసి, బంగారు కలశం, వెండి పీఠం, నంది, బృంగి బంగారు విగ్రహాలు సమర్పించి, బంగారు స్తంభం కట్టించాడు.
- మల్లప్పనాయుడు (అచ్చుతరాయ కాలం) గంట, వస్త్రాలు సమర్పించాడు.
- లెట్సమ్మాళ్ (విజయరాయ మహారాజ కుమార్తె, పాండ్య పెరుమాళ్ దేవుడి భార్య) ఐదుగురు జంగములకు అన్నదానానికై భూమిని దానం చేసింది.
- కాకతీయ, చాళువ మంత్రులు చెరువులు, చిన్న గోపురాలు, మండపాలు నిర్మించారు.
- 1674లో శివాజీ మహారాజు ఆలయాన్ని దర్శించాడు. తరువాత ముస్లిం దాడులలో మరాఠ సైనికులు చివరి మనిషివరకు పోరాడారు. వారి సంతతులు ఇంకా ప్రతీ ఏటా స్మారకార్థం వస్తారు.
- ఆంధ్రలోని 72 జాతి నాయకులు (పాలయకారులు) ముస్లింలను జయించి హిందూ రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించారు. వారిలో అట్టంగి వేమారెడ్డి ప్రధానుడు; అతని కుటుంబదేవత త్రిపురాంతకం. ప్రొలయరెడ్డి తనను “మల్లికార్జునుని పాదసేవకుడు”గా పేర్కొన్నాడు. రెడ్డి రాజులు శ్రీశైల క్షేత్రానికి, పాతాళగంగకు మెట్లు కట్టించారు. అనేమావ రెడ్డి కాలంలో శ్రీశైలం, మహానంది ఆయన రాజ్యంలో ఉన్నాయి.
- ఇతర నిర్మాణాలు, విరాళాలు
- అన్నప్పయ్యన ముఖ మండపం నిర్మించి, దక్షిణ ప్రాకార గోడ మరమ్మతు చేసి, ఇనుప స్తంభాలు పెట్టించి, దక్షిణ గోపురాన్ని పునరుద్ధరించాడు.
- భైరాగి సంటకి తన భార్య జ్ఞాపకార్థం పుష్పవాటిక కోసం భూమి ఇచ్చాడు.
- నంది, బృంగి సేవకులకు ఇళ్లు కట్టించి భూమి ఇచ్చారు.
- చంద్రశేఖర వీరభద్ర దేవుడు గోపురాలు, స్తంభాలు, బంగారు కిరీటాలు నిర్మించాడు.
- ఉదయగిరి అప్పనాయకుడు నంది స్తంభం నుండి దుర్గాదేవి ఆలయం వరకు మెట్లు కట్టించాడు.
- కొండపట్టి మొత్తం ఆలయ సముదాయం పునరుద్ధరించాడు.
Contact Address
Location
State: Andhra Pradesh
Situated in Kurnool District, near Nandyal.
It is about 500 km from Tirupati.
Bus services are available from Chennai, Bangalore, Hyderabad to Śrīśailam.
Loading map...